فضای باز؛ بازی‌گران جدید

زیست‌بوم بانک‌داری دیجیتال  و بازیگران نو

امروزه انتظار مشتریان فراتر از دریافت سرویس‌های پایه‌ای مالی است و انتظار دارند بانک‌ها ارزشی فراتر از عملیات بانک‌داری ساده‌ ایجاد نموده و خدمات جدید‌تر و پیشرفته‌تری ارائه کنند. این تنوع درخواست و نیاز مشتری و انواع خدماتی که می‌توان به او ارائه کرد آن‌چنان گسترده خواهد بود که بانک‌ها به تنهایی از پس برآورده کردن آن بر نخواهند آمد.

توسعه‌ی بانک‌داریِ باز پاسخی به این نیازهاست که با ایجاد بستر و فضایی مناسب برای نوآوران دارای ایده‌های نو و با تکیه بر امکانات بانک، خدمات جدید و پیشرفته به مشتریان بانک ارائه دهد. با این کار از یک سو مشتریان بانک‌ها به خواسته و انتظارات خود می‌رسند و از سوی دیگر منابع درآمدی جدید برای بانک‌ها ایجاد خواهد شد. موج جدید تحولات بی هیچ شکی ساختار زیست‌بوم مالی و بانکی را متحول خواهد کرد. این تحولات تنها به ورود بازی‌گران جدید محدود نبوده و نقش‌ها، مسئولیت‌ها و ارتباطات بازی‌گران قبلی را نیز دچار تغییر و تحول اساسی خواهد کرد.

بانک‌ها و موسساتی که تامین‌کننده و ارایه دهنده خدمات مالی‌اند، شاخص‌ترین حلقه در زنجیره‌ی ارزش مالی هستند (در ادامه هر جا از بانک نام برده می‌شود، منظور همه‌ی موسسات ارائه دهنده خدمات مالی‌اند). در زیست‌بوم بانک‌داریِ باز، بانک‌ها، نقشی تازه به عنوان تامین‌کننده‌ی‌ خدمات نگه‌داری اطلاعات حساب را خواهند پذیرفت. در این نقش، بانک‌ها سطح دسترسی و کانال‌های استفاده از اطلاعات حساب‌ها را تعیین می‌کنند و با این تصمیم بر گستردگی و تنوع خدمات در فضای بانک‌داریِ باز اثر می‌گذارند. دامنه‌ی حرکت و فعالیت توسعه‌‌دهندگان نیز تحت تاثیر این

بازیگران زیست‌بوم از نگاه دو مقررات اروپایی

تصمیم بانک‌ها تغییر خواهد کرد. با این نگاه در فضای جدید خدمات مالی، بازی‌گران مختلفی را می‌توان شناسایی کرد.

در استاندارد بانک‌داریِ باز کشور انگلستان، ۳ گروه بازی‌گر کلیدی در فضای بانک‌داریِ باز به قرار زیر معرفی شده‌اند:

  • تامین‌کنندگان داده

گروهی هستند که اطلاعات مشتریان و حساب‌ آنها را نگه‌داری می‌کنند. در فضای بانک‌داریِ باز این گروه اجازه‌ی دسترسی به این داده‌ها را به سایرین می‌دهند. با توجه به تعریف، بانک‌ها در این گروه قرار می‌گیرند که با ایجاد دسترسی و فراهم کردن واسط‌های‌برنامه‌نویسیِ‌باز این اجازه را به اشخاص ثالث و همکاران تجاری خود می‌دهند که برای رفع نیازها و انتظارات مشتریان، سرویس‌ها و خدمات نوآورانه ایجاد کنند.

  • اشخاص ثالث

شرکت‌ها یا افرادی‌اند که براساس مجوزهای دسترسی، از اطلاعات مشتری و حساب‌ها استفاده کرده و خدمات و سرویس‌های جدید تعریف می‌کنند. این گروه با استفاده از واسط‌های‌برنامه‌نویسی‌باز به سیستم‌های تامین کننده اطلاعات (تامین‌کنندگان داده) متصل شده و با اطلاعات کار می‌کنند.

  • مشتریان

اشخاص حقیقی و حقوقی هستند که دریافت‌کنندگان خدمت از نگه‌دارندگان حساب محسوب شده و در اصل مالک اصلی اطلاعات و حساب‌ها هستند. برآورد نیاز، خواست و رضایت این گروه، هدف اصلی دو گروه قبلی است. اشخاص ثالث نیز تلاش می‌کنند برای این گروه ارزش خلق کنند.

همان‌طور که قبل‌تر اشاره شد، راهنمای خدمات پرداخت اروپا یکی از محرک‌های اساسی بانک‌داریِ باز است و دو هدف ارتقای شفافیت و افزایش دسترسی برای بازی‌گران مختلف را دنبال می‌کند. ارتقای شفافیت از طریق وضع قوانین، مقررات گزارش‌گری و مشخص کردن روش‌های صحیح بنگاه‌داری برآورده شده است. افزایش دسترسی به اطلاعات نیز با تعریف بازی‌گران جدید در زیست‌بوم پرداخت و نظام بانکی میسر می‌شود.

در بستر راهنمای خدمات پرداخت نقش‌های مختلفی برای بازی‌گران حوزه‌ی پرداخت، به عنوان یکی از مهمترین عملیات نظام بانک‌داری به قرار زیر، در نظر گرفته شده است:

  • سرویس‌دهندگان شخص ثالث[۱]

 این دسته، بازی‌گرانی هستند که در بستر ایجاد شده اقدام به ارائه‌ی خدمات جدید برای پرداخت می‌کنند. بخش عمده‌ای از آنچه امروزه به عنوان فین‌تک‌های نوآور شناخته می‌شوند در  این دسته قرار می‌گیرند.

  • سرویس‌دهندگان خدمات حساب[۲]

این گروه، بانک‌ها و موسساتی هستند که اطلاعات حساب‌های مربوط به مشتریان را نگه‌داری می‌کنند. در راهنمای جدید خدمات پرداخت این دسته از بازی‌گران موظفند امکانات لازم برای دسترسی سرویس‌دهندگان شخص ثالث را در قالب واسط‌های‌برنامه‌نویسیِ‌باز فراهم نمایند. کلیه بانک‌های اروپایی و دیگر بانک‌هایی که می‌خواهند با راهنمای خدمات پرداخت انطباق یابند می‌بایست این دسترسی را برای سرویس‌دهندگان شخص ثالث فراهم نمایند.

  • سرویس‌دهندگان اطلاعات حساب[۳]

این دسته از بازی‌گران، نقش یک‌پارچه کننده اطلاعات حساب‌های مشتریان را به عهده خواهند داشت. اطلاعات حساب‌های مشتریان می‌تواند در موسسات مختلف و یا در منابع گوناگون ذخیره شده باشد. این بازی‌گران خدماتی را برای یک‌پارچه‌سازی این اطلاعات و ارائه خدمات در یک داشبورد واحد برای مشتریان فراهم خواهند کرد.

  • سرویس‌دهندگان آغاز پرداخت[۴]

آن دسته از خدمات‌دهندگان هستند که با دریافت مجوزهای لازم از سوی مشتریان (کاربران خدمات پرداخت)، توانایی آغاز تراکنش پرداخت را از طرف مشتری و با دسترسی به حساب‌های مشتری (که نزد سرویس‌دهندگان اطلاعات حساب است) بر مبنای واسط‌های‌برنامه‌نویسیِ‌باز دارند. به طور معمول سرویس‌دهندگان آغاز پرداخت بر ارائه خدمات در تراکنش‌های تجارت الکترونیک و اتصال خرده‌فروشان با حساب‌های مشتریان متمرکزند.

سایر بازیگران کلیدی در زیست‌بوم بانکی

علاوه بر بازی‌گرانی که مستقیما در زیست‌بوم پرداخت و بانک‌داریِ باز نقش ایفا می کنند، بازی‌گران دیگری نیز وجود دارند. این گروه شامل نهادها و اشخاصی می‌شوند که نقش‌های نظارت، پشتیبانی یا حمایت از بازی‌گران اصلی را بر عهده دارند.

در مراجع اشاره شده، با عناوین مختلف از این بازی‌گران نام برده شده و نقش‌های آن‌ها تعریف شده‌است که به قرار زیر قابل شناسایی هستند:

  • نهاد‌های نظارت و تنظیم مقررات

زیست‌بوم بانک‌داریِ باز خود بخشی از زیست‌بوم‌های بزرگتر است. اقتصاد، تجارت، حقوق و سیاست در سطوح مختلف محلی، ملی و جهانی از جمله محیط‌های کلان حاکم بر زیست‌بوم بانک‌داریِ باز هستند. بر هر یک از این محیط‌ها مقررات و قوانینی حاکم است که بر مقررات و قوانین حاکم بر بانک‌داریِ باز نیز اثر گذار است. نهادهایی که در این فضاهای کلان نقش نظارت یا قانون‌گذاری دارند، در زیست‌بوم بانک‌داریِ باز نیز نقش تعیین کننده‌ای خواهند داشت.

همچنین نهادهای تنظیم مقررات و نظارت در محیط بانک‌داریِ باز دارای نقشی مهم و اساسی هستند که تضمین‌کننده‌ی ادامه فعالیت این زیست‌بوم با کارکردهای تعریف شده است. هدایت و کنترل نوآوری‌ها به شکلی که به سوی نوآوری‌های ساختارشکن اما بهبوددهنده حرکت کنند از مهمترین وظایف نهادهای ناظر و بانک‌هاست که می‌بایست برای آن راه‌کاری روشن و کارا در نظر گرفته شود. این عامل در طراحی پلت‌فرم‌های بانک‌داریِ باز اهمیتی حیاتی دارد و تامین‌کنندگان پلت‌فرم می‌بایست محیط آزمایشگاهی مناسب را برای توسعه دهندگان نرم‌افزارها ایجاد کنند تا امکان آزمودن نوآوری‌های ایشان در محیطی کنترل شده وجود داشته باشد. این محیط که از آن با عنوان جعبه‌ماسه[۵] یا زمین بازی یاد می‌شود از مهمترین اجزای زیست‌بوم جدید در حوزه بانک‌داریِ باز است. رابطه بسیار نزدیک زمین بازی با مفاهیم تنظیم مقررات و نظارت در حوزه بانک‌داری باعث شده تا تنظیم کنندگان مقررات به عنوان بنیان‌گذاران اصلی جعبه ماسه شناخته شوند و به نوعی نوآوری‌های مختلف را به سوی این زمین بازی هدایت کنند. در همین راستا مدل‌های کسب‌و‌کار جدیدی نیز مبتنی بر فناوری تنظیم‌مقررات[۶] به وجود آمده است که به عنوان پشتیبان فین‌تک‌ها و سایر بازی‌گران اصلی زیست‌بوم بانک‌داریِ باز و خدمات پرداخت به فعالیت می‌پردازند و در تلاش برای ساده‌سازی تطبیق نوآوری‌ها با محدوده قوانین و مقررات هستند.

لذا با توجه به اهمیت موضوع، ایجاد زمین بازی باید از اولویت‌های سیاست‌گذاران و تنظیم‌کنندگان مقررات باشد چرا که در صورتی که فضایی کنترل شده و آزمایشگاهی برای بررسی کارکردهای ارائه شده توسط فین‌تک‌ها وجود نداشته باشد ممکن است این برنامه‌های مبتنی بر واسط‌های‌برنامه‌نویسیِ‌باز با ورود به زیست‌بوم پرداخت موجبات آسیب به سیستم را چه از نظر مالی و چه از نظر اطلاعاتی ایجاد نمایند و از سوی دیگر در صورتی که زمین بازی ایجاد شده کارایی لازم را برای آزمون برنامه‌ها ایجاد نکند و دسترسی کافی به محیط شبیه‌سازی نوآوری‌ها را ندهد، خود تبدیل به گلوگاه نوآوری خواهد شد و از توسعه‌ی ابزارهای جدید جلوگیری خواهد نمود.

  • سرمایه‌گذاران و تسهیل‌گر‌ها

فضای بانک‌داریِ باز بر پایه نوآوری و تغییر بنا نهاده شده‌است. ایجاد تغییرات و مواجهه با شرایط پیش‌بینی نشده بخش جدایی‌ناپذیری از ماهیت این فضا است. مسلما تحمل تغییرات شدید و ناپایداری‌های مالی از حدود تحمل یک شرکت نوپا که با ایده‌ای جدید بوجود آمده خارج است. در این شرایط وجود حامیانی به عنوان سرمایه‌گذار و یا تسهیلگر امور، فرشته ی نجات فین‌تک‌ها و شرکت‌های نوآور در این زمینه خواهد بود.

این گروه نقشی چند بعدی به عهده دارند و می‌توانند با به اشتراک گذاشتن زیرساخت‌های سرمایه‌بر، هزینه‌های ورود به بازار را برای بانک‌ها و فین‌تک‌ها کاهش دهند. کانون توسعه‌دهندگان نرم‌افزار[۷] و جعبه‌ماسه‌ها نمونه‌هایی‌اند که با این هدف ایجاد می‌شوند. یک جعبه‌ماسه از یک سو ریسک‌های عملیاتی بانک را در زمان آزمایش راه‌کار جدید کاهش می‌دهد و از سوی دیگر این امکان را برای فین‌تک‌ها ایجاد می‌کند که راه‌کارهای جسورانه‌تری را با حداقل ریسک و احتمال شکست توسعه داده و قبل از ورود به بازار از کارایی آن‌ها اطمینان حاصل نمایند. این گروه با کاهش ریسک عملیاتی بازارهای مالی به نهادهای نظارتی کمک خواهند کرد تا شرایط توسعه را تحت نظر داشته و از ایجاد آشفتگی در زیست‌بوم‌های مالی و بانکی پیش‌گیری کنند.

ایجاد شرایط توسعه‌ی یکسان و کسب اطمینان از وجود فرصت‌های برابر برای همه فعالان به خصوص فین‌تک‌ها از دیگر کارکردهای این گروه است. بطور معمول فین‌تک‌ها تیم‌های بااستعدادی‌اند که از نظر مالی، قانونی و زیرساختی توان محدودی دارند. حال آنکه در نقطه مقابل نهادهای تسهیل‌گر و حمایت کننده معمولا از دارایی نسبتا مناسبی در این حوزه‌ها برخوردارند. ایجاد دسترسی به منابع مالی، ارتباطی، دانشی و محافظت فین‌تک‌ها از پیچیدگی‌ها و موانع قانونی نقشی است که نهادهای حمایتی در این زیست‌بوم ایفا می‌کنند. شرکت‌های حاکمیتی، شتاب‌دهنده‌ها، نهادهای صنفی و شورای رقابت از جمله این نهادها‌ هستند.

  • تامین‌کنندگان زیرساخت

پایه‌های بانک‌داریِ باز بر فناوری دیجیتال و زیرساخت‌های مرتبط با آن استوار است. در نتیجه سازمان‌ها و نهادهایی که به عنوان تامین‌کننده و پشتیبانی‌کننده‌ی این زیرساخت‌ها به ایفای نقش می‌پردازند، یکی از بازی‌گران اساسی این زیست‌بوم محسوب می‌شوند. تامین‌کننده‌گان بستر ارتباط، شبکه، ارائه‌کنندگان نرم‌افزار‌های عملیاتی (مانند نرم‌افزارهای بانک‌داری)، تولیدکننده‌های تجهیزات و ادوات سخت افزاری انواع بازی‌گرانی هستند که در این گروه ایفای نقش می‌کنند.

نهادهایی که در حوزه‌ بانک‌داری دیجیتال زیرساخت‌های اساسی تراکنش‌ها و تعاملات مالی را تامین‌ می‌کنند، مانند سوییچ‌های بین بانکی و تامین‌کننده‌های سرویس‌های پرداخت از جمله‌ی دیگر بازی‌گران شاخص در این گروه‌ هستند. سطح تکنولوژی مورد استفاده این نهادها، همچنین میزان اختیار‌ات و امکاناتی که می‌توانند برای بانک‌ها و فین‌تک‌ها فراهم‌کنند، بر تنوع و گستردگی نوآوری در زیست‌بوم بانک‌داریِ باز تاثیر جدی دارد.

شکل زیر با در نظر داشتن گروه‌های مختلف از بازی‌گران تلاش دارد ارتباطات بین آن‌ها را در قالب زیست‌بوم بانک‌داریِ باز نمایش ‌دهد:

شکل ۱ – بازی‌گران کلیدی زیست‌بوم بانک‌داریِ باز (توسعه یافته توسط نویسندگان)

 همان‌طور که اشاره شد با ظهور بانک‌داریِ باز، بازی‌گران جدیدی در قالب اشخاص ثالث شامل فین‌تک‌ها، بزرگان فناوری و نوآوران ظهور می‌یابند که خدمات ارزش افزوده‌ی بیشتر و متنوع‌تری را نسبت به بانک‌های سنتی ارائه می‌دهند و بیش از پیش به بازار محصولات و خدمات بانکی هجوم خواهند آورد.

لذا اکنون سوال راه‌بردی فراروی بانک‌های سنتی این است که چگونه خود را با شرایط پیش رو تطبیق دهند و چه طرحی دراندازند؟

[۱] Third-Party Payment Service Providers (TPP)

[۲] Account Servicing Payment Service providers (ASPSP)

[۳] Account Information Service Providers (AISP)

[۴] Payment Initiation Service Providers (PISP)

[۵] Sand Box

[۶]  RegTech (Regulatory Technology)

[۷] Developers Hub

————————————————————————————

منبع: کتاب بانک‌داری باز (۱۳۹۷) نوشته مهدی اسماعیلی رخ و همکاران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *